| dc.contributor.author | Filipczak, Witold | |
| dc.date.accessioned | 2026-11-17T07:05:09Z | |
| dc.date.available | 2026-11-17T07:05:09Z | |
| dc.date.issued | 2026-11-13 | |
| dc.identifier.issn | 0208-6050 | |
| dc.identifier.uri | http://hdl.handle.net/11089/59653 | |
| dc.description.abstract | The first decade of Stanisław August Poniatowski’s reign brought significant changes to the highest offices in the Ukmergė District. From 1773, the offices of district marshal, chamberlain (succamerarius), court starost (capitaneus cum iurisdictione), and standard-bearer (vexillifer) were held only by the Kościałkowski and Morykoni families. They also dominated local political life, as evidenced by their signatures on sejmik documents. Representatives of these families not only directed successive assemblies but also held prominent positions among those signing decisions of the nobility gathered in Ukmergė. The article discusses the role of the Kościałkowski and Morykoni families in local political arrangements, primarily based on sejmik records from Vilnius Lietuvos valstybės istorijos archyvas. Correspondence and lists of candidates for Sejm envoys and judges of the Lithuanian Tribunal are also used. The article covers the period until May 1794, when for the last time in the history of the Polish-Lithuanian Commonwealth the sejmik took place in Ukmergė. The initial collaboration between the Kościałkowski and Morykoni families gradually developed into a rivalry, culminating in the split sejmik electing judges to the Tribunal in 1791. The situation in the Ukmergė district demonstrates that, thanks to their cooperation with the royalist party, local political elite were able to maintain considerable independence in personnel matters. This allowed them to curb the influence of the magnates, despite their economic ties to the Vilnius Voivode Karol Radziwiłł. | en |
| dc.description.abstract | Pierwsza dekada panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego przyniosła poważne zmiany w obsadzie najwyższych urzędów w powiecie wiłkomierskim. Od 1773 r. urzędy marszałka powiatowego, podkomorzego, starosty sądowego i chorążego obsadzały tylko dwie rodziny – Kościałkowskich i Morykonich. Zdominowały one także miejscowe życie polityczne. Wyrazem tego były podpisy składane pod uchwałami sejmikowymi. Przedstawiciele wspomnianych rodzin nie tylko dyrektorowali kolejnym zgromadzeniom, ale także znajdowali się na wysokich miejscach wśród osób sygnujących decyzje zebranej w Wiłkomierzu szlachty. W artykule analizowana jest rola Kościałkowskich i Morykonich w lokalnych układach politycznych przede wszystkim na podstawie akt sejmikowych znajdujących się w wileńskim Lietuvos valstybės istorijos archyvas. Wykorzystana została także korespondencja oraz wykazy pretendentów do funkcji posłów na sejm i deputatów Trybunału Litewskiego. Artykuł dotyczy okresu do maja 1794 r., kiedy to po raz ostatni w dziejach Rzeczypospolitej Obojga Narodów miał miejsce sejmik w Wiłkomierzu. Początkowe współdziałanie Kościałkowskich i Morykonich z czasem zaczęło przeradzać się w rywalizację, której kulminację stanowił rozdwojony sejmik wybierający deputatów w 1791 r. Sytuacja w powiecie wiłkomierskim ukazuje, że dzięki współpracy ze stronnictwem regalistycznym lokalne elity polityczne były w stanie utrzymywać znaczną samodzielność w sprawach personalnych. Ograniczało to wpływy magnaterii, mimo utrzymywania związków ekonomicznych z Karolem Radziwiłłem, wojewodą wileńskim. | pl |
| dc.language.iso | pl | |
| dc.publisher | Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego | pl |
| dc.relation.ispartofseries | Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica;120 | pl |
| dc.rights.uri | https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 | |
| dc.subject | Ukmergė District | en |
| dc.subject | the Kościałkowski family | en |
| dc.subject | the Morykoni family | en |
| dc.subject | Lithuania in the 18th century | en |
| dc.subject | sejmiks | en |
| dc.subject | powiat wiłkomierski | pl |
| dc.subject | rodzina Kościałkowskich | pl |
| dc.subject | rodzina Morykonich | pl |
| dc.subject | Litwa w XVIII w. | pl |
| dc.subject | sejmiki | pl |
| dc.title | Animatorzy wiłkomierskiego życia politycznego po pierwszym rozbiorze – rodziny Kościałkowskich i Morykonich | pl |
| dc.title.alternative | Leaders of Ukmergė Political Life After the First Partition of Poland –the Kościałkowski and Morykoni Families | en |
| dc.type | Article | |
| dc.page.number | 251-273 | |
| dc.contributor.authorAffiliation | Uniwersytet Łódzki | pl |
| dc.identifier.eissn | 2450-6990 | |
| dc.references | Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie [AGAD]. Archiwum Warszawskie Radziwiłłów [AR]. dz. II, sygn. 3131 | pl |
| dc.references | Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie [AGAD]. Archiwum Warszawskie Radziwiłłów [AR]. dz. V, sygn. 7399, 10048, 10051 | pl |
| dc.references | Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie [AGAD]. Archiwum Warszawskie Radziwiłłów [AR]. Zbiór Popielów [ZP], sygn. 126, 128 | pl |
| dc.references | Biblioteka Książąt Czartoryskich w Krakowie [BCz]. rkps 673, 686, 697, 720, 721 | pl |
| dc.references | Lietuvos valstybės istorijos archyvas w Wilnie [LVIA]. SA 13925, t. I, 13930, 13931, 13932, 13933, 13934, 13935, 13936, 13937, 13939, 13940, 13943 (Fond 80, inwentarz 1, sygn. 17, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 35, 36, 39) | pl |
| dc.references | Lietuvos valstybės istorijos archyvas w Wilnie [LVIA]. SA 14207, 14209, 14212, 14219, 14220, 14221, 14223 (Fond 79, inw. 1, sygn. 10, 12, 15, 22, 23, 24, 26) | pl |
| dc.references | Lietuvos valstybės istorijos archyvas w Wilnie [LVIA]. SA 15718, 15888 (Fond 8, inw. 4, sygn. 24, 191) | pl |
| dc.references | Dyaryusz seymu ordynaryinego pod związkiem konfederacyi generalney oboyga narodow agituiącego się, wyd. A. Cieciszowski, Warszawa 1776. | pl |
| dc.references | Kościałkowski K., Gałąź wiłkomierska Kościałkowskich, „Materiały do Biografii, Genealogii i Heraldyki Polskiej” 1963, t. I, s. 9–13. | pl |
| dc.references | Lietuvos Dzidžiosios Kunigaikštystės seimelių instrukcijos (1788–1790), parengė R. Jurgaitis, A. Stankevič, A. Verbickienė, Vilnius 2015. | pl |
| dc.references | Matuszewicz M., Diariusz życia mego, oprac. B. Królikowski, komentarz Z. Zielińska, t. II (1758–1764), Warszawa 1986. | pl |
| dc.references | Mémoires du roi Stanislas-August Poniatowski, t. II, Leningrad 1924. | pl |
| dc.references | Usprawiedliwienie seymikow deputackich pttu wiłkom. Pod prezydencyą jw. jpana Ignacego Morykoniego starosty sądowego tegoż powiatu, kawalera Ord. S. Stanił. Odprawionych, b.m. i r. [Wilno 1791] – druk w: Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių biblioteka, Vilnius, sygn. L-18/2-88. | pl |
| dc.references | Volumina Legum, t. V, VII, VIII, wyd. J. Ohryzko, Petersburg 1860. | pl |
| dc.references | Butterwick R., Polska rewolucja a Kościół katolicki 1788–1792, przekł. M. Ugniewski, Kraków 2012. | pl |
| dc.references | Danilczyk A., W kręgu afery Dogrumowej. Sejm 1786 roku, Warszawa 2010. | pl |
| dc.references | Deputaci Trybunału Głównego Wielkiego Księstwa Litewskiego (1697–1794). Spis, red. A. Rachuba, oprac. A. Rachuba, P. P. Romaniuk, współpraca A. Macuk, J. Aniszczenko, Warszawa 2004. | pl |
| dc.references | Filipczak W., Anna z Pociejów Tyszkiewiczowa, wojewodzina smoleńska. Rola polityczna w czasach Rady Nieustającej, [w:] Kobiety i władza w czasach dawnych, red. B. Czwojdrak, A. A. Kluczek, Katowice 2015, s. 405–434. | pl |
| dc.references | Filipczak W., Ekonomie litewskie w polityce sejmikowej Stanisława Augusta po upadku Antoniego Tyzenhauza (1780–1783), „Przegląd Nauk Historycznych” 2006, R. V, nr 1(9), s. 235–276. | pl |
| dc.references | Filipczak W., Elekcje ziemskich urzędników sądowych w czasach Rady Nieustającej, [w:] Wokół wolnych elekcji w państwie polsko-litewskim XVI–XVIII wieku. O znaczeniu idei wyboru – między prawami a obowiązkami, red. M. Markiewicz, D. Rolnik, F. Wolański, Katowice 2016, s. 582–597. | pl |
| dc.references | Filipczak W., Sejm 1778 roku, Warszawa 2000. | pl |
| dc.references | Filipczak W., Sejmiki powiatu wiłkomierskiego w latach 1781–1784, „Zapiski Historyczne” 2020, t. LXXXV, z. 2, s. 67–93. https://doi.org/10.15762/ZH.2020.15 | pl |
| dc.references | Filipczak W., Sejmiki w Wiłkomierzu w czasach dominacji Antoniego Tyzenhauza (1777–1780), [w:] Parłamientaryzm u Wialikim Kniastwie Litouskim u XVIII stahoddzi. Aktualnyje problemy иstorии и kultury, t. II, red. A. Macuk, R. Jurgaitis, Minsk 2020, s. 230–258. | pl |
| dc.references | Filipczak W., Stanisław August i Elżbieta Sapieżyna. Spór wokół losów sejmu 1782 roku, [w:] Władza i polityka w czasach nowożytnych, red. Z. Anusik, Łódź 2011, s. 53–75. https://doi.org/10.18778/7525-581-2.05 | pl |
| dc.references | Juragitis R., Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės egzuliantų integracijos problemos XVIII a.:Smolensko vaivadijos atvejis, „XVIII amžiaus studijos” 2021, t. VII, s. 293–311. https://doi.org/10.33918/23516968-007013 | pl |
| dc.references | Jurgaitis R., Nuo bajoriškosios savivaldos iki parlamentarizmo: Vilniaus seimelio veikla 1717–1795 m. Monografija, Vilnius 2016. | pl |
| dc.references | Jusupović M., Prowincjonalna elita litewska w XVIII w. Działalność polityczna rodziny Zabiełłów w latach 1733–1795, Warszawa 2014. | pl |
| dc.references | Kalenkiewiczówna A., Rozkład partii Tyzenhauza na tle sejmików litewskich, [w:] Księga pamiątkowa Koła historyków Słuchaczy USB w Wilnie, Wilno 1933, s. 121–155. | pl |
| dc.references | Kanecki O., Sądy grodzkie Wielkiego Księstwa Litewskiego w latach 1764–1795, Gdańsk 2025. | pl |
| dc.references | Kościałkowski S., Antoni Tyzenhauz. Podskarbi nadworny litewski, t. I–II, Londyn 1970–1971. | pl |
| dc.references | Krakowski B., Kościałkowski Tadeusz, [w:] Polski słownik biograficzny, t. XIV, Wrocław–Warszawa–Kraków 1968–1969, s. 396–397. | pl |
| dc.references | Macuk A., Elekcyjnyja sojmiki u panawannie Auhusta III (1735–1763 hh.), [w:] Parłamientaryzm u Wialikim Kniastwie Litouskim u XVIII stahoddzi. Aktualnyje problemy иstorии и kultury, t. II, red. A. Macuk, R. Jurgaitis, Minsk 2020, s. 136–192. | pl |
| dc.references | Macuk A., Finansawa-arhanizacyjnaje zabiespiaczennie dziejnasci pawiatowych sojmikau 1756–1757 hh.: nowyja krynicy, „Wiesci Nacyjanalnaj akademii nawuk Biełarusi, | pl |
| dc.references | Sieryja humanitarnych nawuk” 2019, t. LXIV, nr 1, s. 56–68. | pl |
| dc.references | Macuk A., Pawiatowyja sojmiki u Wialikim Kniastwie Litouskim u czasy panawannia Auhusta III (1736–1763 hh.), [w:] Wialikaje Kniastwa Litouskaje: suczasnyja biełaruskija dasledawanni, red. A. Hrusha, Vilnius 2024, s. 141–174. | pl |
| dc.references | Michalski J., Sejmiki poselskie 1788 r. Cz. II, „Przegląd Historyczny” 1960, t. LI, z. 2, s. 331–367. | pl |
| dc.references | Michalski J., Wokół powrotu Karola Radziwiłła z emigracji pobarskiej, „Kwartalnik Historyczny” 1999, t. CVI, nr 4, s. 21–72. | pl |
| dc.references | Morzy J., Kryzys demograficzny na Litwie i Białorusi w II połowie XVII wieku, Poznań 1965. | pl |
| dc.references | Rachuba A., Wielkie Księstwo Litewskie w systemie parlamentarnym Rzeczypospolitej w latach 1569–1763, Warszawa 2002. | pl |
| dc.references | Stanek W., Konfederacja sejmowa z 1776 roku – narzędzie dworskiego zamachu stanu, „Acta Universitatis Nicolai Copernici”, Historia 28, Nauki Humanistyczno-Społeczne 1993, z. 259, s. 125–147. | pl |
| dc.references | Stankevič A., Lietuvos Vyriausiojo Tribunolo veikla XVIII a. II pusėje: bajoriškosios teisės raiška. Dakataro disertacija, Vilnius 2013 (dysertacja doktorska w formacie pdf). | pl |
| dc.references | Stroynowski A., Obrady sejmu grodzieńskiego 1784 roku. Studium z dziejów kultury parlamentarnej, Częstochowa 2020. | pl |
| dc.references | Stroynowski A., Opozycja sejmowa w dobie rządów Rady Nieustającej. Studium z dziejów kultury politycznej, Łódź 2005. | pl |
| dc.references | Sułek Z., Sprzysiężenie Jakuba Jasińskiego, Warszawa 1982. | pl |
| dc.references | Szczygielski W., Referendum trzeciomajowe. Sejmiki lutowe 1792 roku, Łódź 1994. | pl |
| dc.references | Šmigelskytė-Stukienė R., Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės atstovai paskutiniajame Abiejų Tautų Respublikos Seime. Politinio pasirinkimo problema, „Parlamento studijos. Mokslo darbai” 2005, t. V, s. 79–106. https://doi.org/10.51740/ps.vi5.367 | pl |
| dc.references | Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy, t. I (Województwo wileńskie XIV–XVIII wiek), red. A. Rachuba, oprac. H. Lulewicz, A. Rachuba, P. P. Romaniuk, współpraca U. Jemielianczuk i A. Macuk, Warszawa 2004. | pl |
| dc.references | Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy, t. IV (Ziemia smoleńska i województwo smoleńskie XIV–XVIII wiek), red. A. Rachuba, oprac. H. Lulewicz, A. Rachuba, P. P. Romaniuk, Warszawa 2003. | pl |
| dc.references | Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy, t. VIII (Ziemia brzeska i województwo brzeskie XIV–XVIII wiek), red. A. Rachuba, oprac. H. Lulewicz, T. Jaszczołt, A. Radaman, A. Rachuba, P. P. Romaniuk, A. Macuk, A. Danilczyk, A. Haratym, Warszawa 2020. | pl |
| dc.references | Województwo sieradzkie i województwo łęczyckie w drugiej połowie XVI wieku. (Atlas historii Polski), red. H. Rutkowski, cz. 2 (Komentarz. Indeksy), Warszawa 1998. | pl |
| dc.references | Zakrzewski A. B., Sejmiki Wielkiego Księstwa Litewskiego XVI–XVIII w. Ustrój i funkcjonowanie: sejmik trocki, Warszawa 2000. | pl |
| dc.references | Zakrzewski A. B., Wielkie Księstwo Litewskie (XVI–XVIII w.). Prawo – ustrój – społeczeństwo, Warszawa 2013. | pl |
| dc.references | Zielińska Z., Morykoni Michał Tadeusz, [w:] Polski słownik biograficzny t. XXII, Wrocław 1977, s. 23–25. | pl |
| dc.references | Zienkowska K., Kościałkowski Ignacy, [w:] Polski słownik biograficzny, t. XIV, Wrocław–Warszawa–Kraków 1968–1969, s. 390–391. | pl |
| dc.references | Zienkowska K., Kościałkowski Kazimierz, [w:] Polski słownik biograficzny, t. XIV, Wrocław–Warszawa–Kraków 1968–1969, s. 392. | pl |
| dc.references | Żytkowicz L., Morykoni Benedykt Beniamin, [w:] Polski słownik biograficzny, t. XXII, Wrocław 1977, s. 20–21. | pl |
| dc.references | Żytkowicz L., Morykoni Ignacy, [w:] Polski słownik biograficzny, t. XXII, Wrocław 1977, s. 21–22. | pl |
| dc.contributor.authorEmail | witold.filipczak@uni.lodz.pl | |
| dc.identifier.doi | 10.18778/0208-6050.120.12 | |