Król Szwecji Gustaw III – enfant terrible europejskiej sceny politycznej w latach 1772–1792
Streszczenie
Król Szwecji Gustaw III (1746–1792), panujący w latach 1771–1792, zapisał się w historii swojego kraju kilkoma ważnymi osiągnięciami. W sierpniu 1772 r. dokonał monarchistycznego zamachu stanu, który zakończył okres dominacji riksdagu na szwedzkiej scenie politycznej, czyli tzw. „epokę wolności” i przywrócił królowi wpływ na rządy w państwie. Po zamachu sierpniowym przeprowadził szereg istotnych reform politycznych, społecznych i gospodarczych. Był też wielkim mecenasem kultury i sztuki. Z biegiem czasu zaczął jednak łamać oktrojowaną przez siebie po zamachu z 1772 r. konstytucję, zmierzając do wzmocnienia swojej władzy. W 1789 r. dokonał kolejnego zamachu stanu i wprowadził system rządów absolutnych. To z kolei doprowadziło do zwrócenia się przeciwko niemu znacznej części stanu szlacheckiego. O ile w polityce wewnętrznej dokonania Gustawa III uznać można za pożyteczne i korzystne dla rządzonego przez niego państwa, to nie można tego samego powiedzieć o jego poczynaniach na arenie międzynarodowej. Król był bowiem marzycielem ogarniętym żądzą zdobycia sławy i miejsca w historii porównywalnych z pamięcią o dokonaniach Gustawa II Adolfa i Karola XII. Przez cały okres swojego panowania dążył do wywołania wojny z którymś ze swoich sąsiadów (myślał przede wszystkim o odebraniu Duńczykom Norwegii, ale nie wykluczał też ataku na Rosję). Do 1788 r. jego wojownicze zapędy były powstrzymywane przez sprzymierzoną ze Szwecją Francję. Dopiero kryzys monarchii francuskiej i wybuch rewolucji w tym kraju otworzyły Gustawowi III pole do działania. W 1788 r. zaatakował Rosję. Wojna ta nie przyniosła mu jednak upragnionych sukcesów. W 1790 r. zawarł więc pokój z cesarzową Katarzyną II. Od tej chwili celem Gustawa III stało się zmontowanie monarchistycznej koalicji skierowanej przeciwko rewolucyjnej Francji. Jego ukrytym marzeniem było objęcie przywództwa tego sojuszu królów, który miał „ukręcić łeb hydrze rewolucji”. Nie trzeba dodawać, że pomysł ten nie miał najmniejszych nawet szans na powodzenie. Król nie zrażał się jednak żadnymi trudnościami i przedkładał coraz to nowe propozycje. Nie doczekał jednak wybuchu wojny Francji z Austrią i Prusami. Został śmiertelnie raniony w marcu 1792 r. na balu w sztokholmskiej operze. W prezentowanym tu artykule autor, bazując na swoich wcześniejszych badaniach, przedstawił najważniejsze poczynania Gustawa III na arenie międzynarodowej. Zwrócił uwagę na fakt, że żaden z licznych pomysłów króla nie doczekał się realizacji. Spoglądając na działania króla Szwecji au reburs, z perspektywy najważniejszych dworów europejskich, doszedł do wniosku, że rzeczywiście mógł on być postrzegany jako partner niestabilny i nieprzewidywalny, którego ambicje zdecydowanie przewyższały jego realne możliwości, a więc ktoś, kto w pełni zasługiwał na określenie enfant terrible europejskiej sceny politycznej. King Gustav III of Sweden (1746–1792), who reigned from 1771 to 1792, left a lasting mark on his country’s history through several important achievements. In August 1772, he carried out a monarchist coup d’état that ended the period of the Riksdag’s dominance on the Swedish political scene, the so-called “Age of Liberty”, and restored the king’s influence over the governance of the state. In the aftermath of the August coup, he introduced a number of significant political, social, and economic reforms. He was also a major patron of the arts and culture. Over time, however, Gustav III began to violate the constitution that he himself had promulgated after the coup of 1772, seeking to strengthen his own authority. In 1789, he staged another coup d’état and established a system of absolute rule. This, in turn, led a large part of the Swedish nobility to turn against him. While Gustav III’s achievements in domestic policy may be regarded as beneficial for the state he governed, the same cannot be said of his actions on the international stage. The king was, in many respects, a dreamer driven by a desire to gain fame and secure a place in history comparable to that enjoyed by Gustavus II Adolphus and Charles XII. Throughout his reign, he sought to provoke a war with one of Sweden’s neighbours. His primary objective was to seize Norway from Denmark, although he did not rule out the possibility of attacking Russia. Until 1788, his bellicose ambitions were restrained by France, Sweden’s principal ally. Only the crisis of the French monarchy and the outbreak of the revolution in that country opened the way for Gustav III to act. In 1788, he launched a war against Russia, but the conflict failed to bring the successes he had hoped for. In 1790, he therefore concluded peace with Empress Catherine II. From that moment on, Gustav III’s principal aim became the creation of a monarchist coalition directed against revolutionary France. His hidden ambition was to assume leadership of this alliance of kings, which was to “cut off the head of the hydra of revolution.” Needless to say, this project had virtually no chance of success. Nevertheless, the king remained undeterred and continued to put forward new proposals. He did not live to see the outbreak of war between France, Austria and Prussia. In March 1792, he was mortally wounded during a masked ball at the Stockholm opera house. In the present article, the author, drawing on his earlier research, examines the most important aspects of Gustav III’s activity on the international stage. He emphasises that none of the king’s numerous plans was ultimately realised. Viewed au rebours, from the perspective of the principal courts of Europe, Gustav III could indeed have been perceived as an unstable and unpredictable partner whose ambitions clearly exceeded his real capabilities – someone who fully deserved to be described as the enfant terrible of the European political scene.
Collections
