Obraz dyskursu narodowo-kulturowego luteranów w II Rzeczypospolitej na podstawie prasy Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego

Abstract

Praca bazuje na szerokiej kwerendzie niemieckojęzycznych i polskojęzycznych czasopism wydawanych w Warszawie, na Śląsku Cieszyńskim i w Łodzi w latach 1918–1939. Teksty te ukazują różnice w percepcji kultury luterańskiej różnych stronnictw w Kościele Ewangelicko-Augsburskim: przede wszystkim między zwolennikami polonizacji kultury religijnej Kościoła a tymi, którzy obstawali przy zachowaniu przezeń tradycyjnie niemieckiego charakteru. Za polonizowaniem miała przemawiać m.in. tradycja podporządkowania Kościoła władzy świeckiej i chęć pokojowego współżycia z polskim społeczeństwem. Zwolennicy polonizacji opisywali odrodzenie Polski jako dzieło opatrzności Bożej Woli i porównywali polskość z biblijnym Dawidem. Odnosili się chętnie do historii XVI w. i podkreślali, że odrodzona Polska powinna nawiązać do pluralistycznych tradycji. Dla zwolenników niemieckości istotną wartość miała natomiast kontynuacja tradycji przodków zanurzonej w konkretnym języku i rycie. Zachowanie dziedzictwa w niezmienionej formie, duma z osiągnięć kulturowych, wreszcie tęsknota za luterańskim uniwersalizmem powiązanym z językiem niemieckim – były wizjami, które motywowały do działań mających wzmocnić element niemiecki w Kościele. Dla Niemców-ewangelików Marcin Luter był nie tylko teologiem-reformatorem, ale też bohaterem narodowym. Dla zwolenników polskości – dysydentem, który miał odwagę przecierać nowe szlaki kulturowe. Takie właśnie nowe wzorce między kulturowymi monolitami polsko-katolickim i niemiecko-protestanckim propagowała grupa polsko-ewangelickich pastorów, nierzadko posiadająca niemieckich przodków, jednak przekonana o tym, że chrześcijańska postawa wymaga od protestantów przyswajania kultury i języka otoczenia, aby móc w nim w pełni rozwijać potencjał służby i miłości bliźniego.

This study is based on an extensive survey of German- and Polish-language periodicals published in Warsaw, Cieszyn Silesia, and Łódź between 1918 and 1939. These sources reveal divergent perceptions of Lutheran culture among different factions within the Evangelical Church of the Augsburg Confession, particularly between those who advocated the Polonization of the Church’s religious culture and those who sought to preserve its traditionally German character.The rationale for Polonization was rooted, among other factors, in the tradition of subordinating the Church to secular authority and in the desire to foster peaceful coexistence with Polish society. Advocates of Polonization interpreted the restoration of Polish statehood as an expression of divine providence and drew parallels between Polish national identity and the biblical figure of David. They frequently invoked the history of the sixteenth century and emphasized the importance of drawing upon Poland’s pluralistic religious and cultural traditions in the process of national renewal.For proponents of Germanization, however, the preservation of ancestral traditions, embodied in a particular language and liturgical rite, was of paramount importance. The preservation of this heritage in an unaltered form, pride in cultural achievements, and, ultimately, an aspiration toward a form of Lutheran universalism associated with the German language constituted key motivations for efforts to strengthen the German element within the Church. For German-speaking Protestants, Martin Luther was regarded not only as a theological reformer but also as a national hero. For advocates of Polish identity, by contrast, he represented a dissident figure who had the courage to forge new cultural paths.New cultural patterns positioned between the Polish-Catholic and German-Protestant cultural spheres were promoted by a group of Polish Lutheran pastors, many of German ancestry, who nevertheless maintained that a genuinely Christian attitude required Protestants to engage with and, where appropriate, assimilate the culture and language of their surrounding society. In their view, such cultural integration was necessary for Protestants to realize their full potential for Christian service and the exercise of love of neighbour.