Flagrante bello. The Russo-Turkish War in the Warsaw Press (1787–1792)

Abstract

Książka "Flagrante bello. The Russo-Turkish War in the Warsaw Press (1787–1792)" autorstwa Małgorzaty Karkochy stanowi pierwszą kompleksową próbę rekonstrukcji obrazu wojny rosyjsko-tureckiej lat 1787–1792 w polskojęzycznej prasie warszawskiej doby panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego. Autorka podejmuje zarówno analizę faktograficzną przebiegu konfliktu, jak i badanie mechanizmów przekazu prasowego, jego źródeł, opóźnień informacyjnych oraz uwarunkowań politycznych i ideowych redakcji. Podstawą źródłową pracy są cztery główne tytuły prasowe ukazujące się w Warszawie: "Gazeta Warszawska", "Pamiętnik Historyczno-Polityczno-Ekonomiczny", "Gazeta Narodowa i Obca" oraz "Korespondent Warszawski". Autorka pokazuje, że prasa ta, mimo braku własnych korespondentów wojennych, dostarczała czytelnikom szerokiej i stosunkowo systematycznej informacji o działaniach militarnych, dyplomacji oraz kontekście międzynarodowym konfliktu, korzystając głównie z zagranicznych gazet francuskich, niemieckich i angielskich oraz z korespondencji prywatnej i dyplomatycznej. Praca ma układ chronologiczno-problemowy. Kolejne rozdziały omawiają przebieg wojny rok po roku – od kampanii 1787, przez intensywne działania lat 1788–1790, aż po negocjacje pokojowe i traktat w Jassach z 1792 r. Szczególną uwagę poświęcono kluczowym wydarzeniom militarnym, takim jak oblężenia Oczakowa i Izmaiłu, bitwy pod Fokszanami i Rymnikiem, upadek Belgradu oraz operacje morskie na Morzu Czarnym. Analiza pokazuje, jak wydarzenia te były relacjonowane w prasie, z jakimi opóźnieniami i z jakim stopniem szczegółowości. Istotnym wątkiem książki jest problem stronniczości i komentarza redakcyjnego. Autorka wykazuje wyraźne różnice w podejściu poszczególnych redakcji do tzw. kwestii wschodniej: od konsekwentnie prorosyjskiej narracji Gazety Warszawskiej Stefana Łuskiny, przez bardziej proturecką i realistyczną ocenę sytuacji w Pamiętniku Piotra Świtkowskiego, po patriotyczno-reformatorską perspektywę Gazety Narodowej i Obcej. Prasa nie była zatem jedynie neutralnym medium informacyjnym, lecz aktywnym uczestnikiem debaty politycznej, kształtującym opinie czytelników. Autorka konfrontuje doniesienia prasowe z pamiętnikami, korespondencją, aktami dyplomatycznymi oraz nowożytną historiografią, wskazując zarówno na trafność wielu ówczesnych relacji, jak i na ich ograniczenia, uproszczenia czy propagandowy charakter. W rezultacie książka ukazuje prasę warszawską jako cenne, choć wymagające krytycznej lektury źródło do dziejów wojny rosyjsko-tureckiej i kultury politycznej schyłku XVIII wieku. Praca wnosi istotny wkład do badań nad historią prasy, komunikacją polityczną epoki oświecenia oraz recepcją wydarzeń międzynarodowych w Rzeczypospolitej u progu jej upadku, stanowiąc jednocześnie ważne uzupełnienie historiografii tzw. wielkiej wojny wschodniej.