http://hdl.handle.net/11089/6045 2026-04-06T14:50:11Z http://hdl.handle.net/11089/7446 On relations between medieval and modern defensive architecture Bukal, Grzegorz Podstawowym związkiem łączącym średniowieczną i nowożytną architekturę obronną była realizacja obrony za pomocą fortyfikacji. Autor stawia pytanie o inne, bardziej szczegółowe powiązania między obiema „architekturami”. Ramy czasowe rozważań wyznaczyły dwie grupy czynników: 1) techniczne, czyli bezpośrednio związane z budową, oraz środki do obrony lub zdobywania, 2) pozatechniczne, czyli warunki naturalne, polityczne, ekonomiczne, stopień rozwoju cywilizacyjnego itp. Autor bierze pod uwagę tylko pierwszą grupę, jako tę, którą przede wszystkim warunkuje kształt architektoniczny fortyfikacji. Rozważania dotyczą okresów: XI-XV w. i XVI - połowa XIX w. Podstawowym czynnikiem technicznym odróżniającym te dwa okresy było wprowadzenie broni palnej w XV w. Kolejny przełom spowodowała broń gwintowana oraz nowe źródła energii i materiały budowlane stosowane od około 1850 r. (umownie). Autor wyróżnia trzy typy relacji: I. Relacje przestrzenne, dotyczące układu przestrzennego fortyfikacji. Odnoszą się do trzech skal fortyfikowania: terytorium państwa, regionu, pojedynczej twierdzy. Skale terytorium państwa i regionu zostały tu połączone. Za wyznacznik ułatwiający porównywanie autor uznał tzw. strategiczne linie obrony, czyli obszary, które zawsze podlegały fortyfikowaniu. Jako dobrze ilustrujące zagadnienie wybrane zostały linie umocnień granicznych oparte na łańcuchach górskich, wielkich rzekach, wybrzeżach morskich oraz linie tworzone przy braku granic naturalnych. Skala twierdzy. Ponieważ kształt przestrzenny twierdzy zawsze determinowany był przeznaczeniem i położeniem, autor pominął przypadki szczególne, biorąc pod uwagę obiekty leżące na równym, nie umocnionym silniej w sposób naturalny terenie. Pod pojęciem twierdzy rozumiane są duże, pojedyncze zamki, silnie umocnione miasta oraz jednostki złożone z obu takich elementów. Za podstawową cechę różnicującą twierdze pod względem organizacji przestrzennej w obu okresach uznaje autor rozmiary założenia. Ujawnia się ona jednak dopiero na przełomie XV11I i XIX w. II. Relacje funkcjonalne dotyczą roli poszczególnych części składowych umocnień. Zostały odniesione tylko do skali twierdzy, gdyż w skalach wyższych decydowały o nich względy pozaarchitektoniczne. Jako punkt wyjścia przyjęty został tradycyjny podział funkcjonalny elementów fortyfikacji na przeszkodę, stanowisko i schronisko. 1991-01-01T00:00:00Z http://hdl.handle.net/11089/7445 Le château des évéques de Cracovie á Iłża. Remarques sur la développement spatial Medeksza, Stanisł Zamek w Iłży wzniesiony został z kamienia łamanego, wzmocnionego na krawędziach ciosami. W trakcie kolejnych przebudów oprócz kamienia używano również cegły. Układ przestrzenny zamku uzależniony został od warunków terenowych. W zachowanych do dziś ruinach możemy wyodrębnić zamek górny i usytuowane na północ od niego przedzamcze. Zamek górny ma plan nieregularny, soczewkowaty, w ogólnym zarysie zbliżony do trójkąta. Od zachodu prowadziła do niego brama wjazdowa. W narożu wschodnim, w obrębie murów obwodowych, stanęła kamienna wieża cylindryczna. Mogła być ona wykorzystywana jako miejsce skupionej obrony. Przedzamcze, w kształcie prostokąta, leży na płaskim terenie. Od zamku górnego oddzielone jest suchą fosą, ponad którą przerzucony był most wsparty na mocnych, kamiennych filarach. Zespół zamkowy do naszych czasów przetrwał w stanie szczątkowym. Na początku XIX w. spłonął i od tego czasu jest w ruinie. Od 1962 r. po dzień dzisiejszy, z dłuższymi przerwami, prowadzone są badania tego obiektu przez ośrodek wrocławski. Od 1971 r., również z przerwami, prowadzone są na zamku górnym i podzamczu ograniczone prace konserwatorskie. W wyniku badań odsłonięto na zamku górnym zarys dziedzińca i budynków mieszkalnych przylegających do obwodu murów obronnych. Odsłonięto zarys bramy oraz dawne filary mostu prowadzącego do niej. Na przedzamczu stwierdzono występowanie zabudowy murowanej - prawdopodobnie relikty domu strościńskiego - oraz zabudowy gospodarczej, zarówno murowanej, jak i drewnianej. Odkryto też fragmenty unikalnej w formie bramy wschodniej bronionej beluardem. W głębszych warstwach wzgórza zamkowego odkryto nawarstwienia kulturowe i ślady konstrukcji budowlanych ziemnych pochodzących z okresów poprzedzających budowę zamku murowanego, między innymi relikty grodziska z IX w. Na podstawie wyników prac archeologicznych można wnioskować, że zamek murowany powstawał w paru etapach. Najpewniej pierwszy, zamknięty obwód murów obronnych z furtą wjazdową od zachodu został wybudowany przez biskupa Jana Grota około 1340 r. W XV w. przebudowano wjazd do zamku. Wzmocniono go oskarpowaną wieżą i poprzedzono mostem wspartym na kamiennych filarach. W systemie obrony wjazdu dyskusyjne jest datowanie baszty wyposażonej w urządzenie przeciwwag. Na podstawie reliktów architektury zdecydowano się datować ją na przełom X1V/XV w. Następna faza rozbudowy zamku polegała na przeobrażeniu warowni w renesansowe założenie rezydencjonalno-obronne. Przebudowy tej dokonano najpewniej w I połowie XVI w. (do 1560 r.). Prace fortyfikacyjne podjęto ponownie na początku XVII w. Najważniejszym przedsięwzięciem w tym kierunku była przebudowa umocnień przedzamcza, a przede wszystkim budowa bramy wschodniej w formie beluardu. Zabudowa gospodarcza przedzamcza pochodzi głównie z XVIII i XIX w. Badania zamku nie są jeszcze zakończone. 1991-01-01T00:00:00Z http://hdl.handle.net/11089/7444 Comment construisait-on un cháteau-fort au Moyen Age. Aperęu ď'archéologue Poklewski, Tadeusz Artykuł stanowi metodyczną próbę wykorzystania archeologicznej obserwacji murów średniowiecznego zamku w Łęczycy w Polsce do odtworzenia procesu budowy ceglanego zamku i do określenia źródeł zaopatrzenia inwestycji w cegłę. Autor kieruje się trzema podstawowymi informacjami: 1 - szczegółową znajomością topografii historycznej miejsca zamkowego w Łęczycy i wiedzą o jego historycznej hydrografii; 2 - analizą wątków licowych ceglanych murów zamkowych z XIV w.; 3 - analizą statystyczną wymiarów cegły z XIV w. wraz z jej planimetrią w budowli. W konkluzji autor rekonstruuje technologię i harmonogramy inwestycji pierwotnej oraz określa źródła zaopatrzenia budowy w cegłę i próbuje ustalić kierunki i harmonogramy jej dowozu. ł 1991-01-01T00:00:00Z http://hdl.handle.net/11089/7443 Les coûts de la construction des murailles en Pologne jueq’au XVI siecle Szymczak, Jan W artykule podjęto próbę określenia wielkości wydatków na budownictwo obronne, a to miejskie mury obronne oraz zamki, zarówno o charakterze wybitnie wojskowym, jak i rezydencjonalno- obronnym. Koszty budowy i naprawy umocnień miejskich ponosił ich właściciel, ale partycypowali w tym także mieszczanie - jak wskazują przykłady Wrocławia z przełomu XIII i XIV w. oraz Krakowa i Lwowa w XV w. Nakłady finansowe na fortyfikacje w niektórych latach stanowiły dość znaczne obciążenie dla budżetu miejskiego. Koszty budowy zamków uzależnione były od wielkości obiektu i jego wyposażenia. Zamek biskupa krakowskiego Zbigniewa Oleśnickiego w Pińczowie kosztował w III ćwierci XV w. ponad 20 tys. grzywien, na mniejsze założenia obronne wydatkowano 12 tys. grzywien, zaś niewielkie rezydencje rycerskie można było wznieść za 500-700 grzywien. Kolejnym problemem jest rozbudowa i modernizacja oraz naprawa zamków. Gruntowna przebudowa zamku łęczyckiego w latach 1563-1564 oceniona zotała na 3 tys. florenów. Na koszty budowy i naprawy fortyfikacji składały się przede wszystkim wydatki na materiały budowlane, ich transport oraz płace robocze. Według przeprowadzonych obliczeń odcinek muru ceglanego o kubaturze 1 ms zawierał materiały budowlane za 9 groszy w końcu XIV w., aby w II połowie XVI w. osiągnąć 22 grosze. W świetle rachunków z XVI w. płace stanowiły 31% wszystkich kosztów, na transport poszło 20%, natomiast materiały budowlane wynosiły pozostałe 49% wydatków. Budownictwo obronne należało do inwestycji bardzo kosztownych i angażowało znaczną część dochodów szlachty, możnowładztwa oraz panującego. Fortyfikowanie kraju przez Kazimierza Wielkiego pochłonęło około 524 tys. grzywien, co równało się wielkości wszystkich dochodów króla z okresu 7,5 lat jego panowania. Zapoczątkowany przez niego rozmach w budownictwie obronnym załamał się wszakże po jego śmierci, a wieki XV i XVI to czasy przeważnie inwestycji prywatnych. 1991-01-01T00:00:00Z