Z pogromu Zofii Niedźwiedzkiej – dramat rodzinny na tle społecznej rewolty

Abstract

The purpose of this article is to introduce the works of Zofia Niedźwiedzka (also known as Bohowityn) – a forgotten author born in 1872 in Volhynia, whose prose depicted the social issues of the turn of the 20th century. The text presents the current state of research on her literary output and discusses contemporary reactions to her work. Niedźwiedzka’s novellas became a target for critics, yet they also served as an inspiration for other artists. Her oeuvre includes, among others, the series Czarnymi czcionkami (1908), which features the novella Z pogromu – the focal point of this analysis. It tells the story of a worker and his daughter, who is driven to prostitution by poverty and becomes involved in the so-called “pimp pogrom” of 1905. By shifting focus from a strictly documentary account of historical events to a domestic family drama, the author created a compelling portrait of destitution and the crisis of Positivist ideals in the face of the 1905 revolutionary upheavals. Niedźwiedzka demonstrated a particular sensitivity to the situation of marginalized groups, especially women. She drew attention to the social, economic, and cultural factors that led to their exclusion. For this reason, an important point of reference is one of her novels, Kobieta z przeszłością.

Celem artykułu jest przybliżenie twórczości Zofii Niedźwiedzkiej (pseud. Bohowityn) – urodzonej w 1872 roku na Wołyniu – zapomnianej autorki, która tworzyła prozę ukazującą problemy społeczne przełomu XIX i XX wieku. Omówiono stan badań nad dorobkiem pisarki oraz reakcje ówczesnych na jej dzieło – nowele Niedźwiedzkiej stały się zarówno przedmiotem krytyki, jak i inspiracją dla innych artystów pióra. Jej twórczość obejmuje między innymi cykl Czarnymi czcionkami (1908), w którym znalazła się nowela Z pogromu, stanowiąca centralny punkt rozważań. To opowieść o robotniku i jego córce, zmuszonej przez biedę do prostytucji oraz zaangażowanej w tak zwany pogrom alfonsów z 1905 roku. Pisarka, rezygnując z dokumentalnej wierności wydarzeniom historycznym na rzecz dramatu rodzinnego, stworzyła sugestywny obraz ludzkiej nędzy i kryzysu idei pozytywistycznych w obliczu rewolucyjnych wstrząsów 1905 roku. Niedźwiedzka wykazywała się szczególną wrażliwością na sytuację grup marginalizowanych, zwłaszcza kobiet. Zwracała uwagę na uwarunkowania społeczne, ekonomiczne i kulturowe prowadzące do ich wykluczenia. Z tego powodu dla analizowanej noweli – Z pogromu – ważnym kontekstem jest przywołana powieść pt. Kobieta z przeszłością.