Widma bolszewickiego zwycięstwa – polska powieść dystopijna pocz. XX wieku

Abstract

The scientific dissertation focuses on the analysis of selected Polish literary texts from the turn of the 19th and 20th centuries and the interwar period, classifying them as dystopian works. The basic theoretical framework adopted in the work is the hauntology of Jacques Derrida, which allows for an in-depth study of the reflection of the anxiety caused by the Bolshevik Revolution in the consciousness of Polish writers. In this approach, dystopia is a negative vision of the world (allotopia), and anti-utopia is classified as a spectral genre. The practical part of the work is devoted to the analysis of several texts: Gdyby pod Radzyminem by Edward Ligocki, Po czerwonym zwycięstwie... by Teodor Jeske-Choiński, Edmund Jezierski's novels (A gdy komunizm zapanuje..., Palę Moskwę, and Wyspa Lenina), Władysław Stanisław Reymont’s Bunt, and his manuscript projects (Misterium / Powrót). All discussed works have been classified as dystopias, as they describe worlds full of injustice, authoritarian control, and manipulation, thus constituting the core of the dystopian message. The authors of the analyzed texts show numerous thematic similarities, concentrating on the ideology of communism as an oppressive and destructive force. This destruction manifests in economic collapse, the destruction of social ties, and the persecution of the Christian faith. The hauntological analysis demonstrates that these texts are haunted by the specter of Bolshevik victory, which manifests itself as a projection of a real future threat. In contrast to canonical dystopias, most of the Polish visions studied have a non-canonical – positive – ending offering hope for repelling totalitarianism.

Rozprawa naukowa koncentruje się na analizie wybranych polskich tekstów literackich z przełomu XIX i XX wieku oraz okresu międzywojennego, klasyfikując je jako utwory dystopijne. Podstawową ramą teoretyczną przyjętą w pracy jest widmontologia Jacques’a Derridy, która pozwala dogłębnie zbadać odzwierciedlenie niepokoju wywołanego rewolucją bolszewicką w świadomości polskich literatów. W ujęciu tym dystopia jest negatywną wizją świata (allotopią), a antyutopia zostaje sklasyfikowana jako gatunek widmowy. Część praktyczna pracy poświęcona jest analizie tekstów: Gdyby pod Radzyminem Edwarda Ligockiego, Po czerwonym zwycięstwie… Teodora Jeske-Choińskiego, powieściom Edmunda Jezierskiego A gdy komunizm zapanuje..., Palę Moskwę oraz Wyspa Lenina, a także Buntowi Władysława Stanisława Reymonta oraz jego projektom rękopiśmiennym (Misterium / Powrót). Wszystkie omawiane dzieła zostały zaklasyfikowane jako dystopie, ponieważ opisują światy pełne niesprawiedliwości, autorytarnej kontroli i manipulacji, stanowiąc tym samym rdzeń dystopijnego przesłania. Przeanalizowane teksty wykazują liczne podobieństwa tematyczne, a autorzy koncentrują się w nich na ideologii komunizmu jako sile opresyjnej i niszczycielskiej, co przejawia się poprzez upadek gospodarczy, destrukcję więzi społecznych i prześladowanie wiary chrześcijańskiej. Analiza widmontologiczna pozwala ukazać, że teksty te są „nawiedzane” przez widmo bolszewickiego zwycięstwa, które manifestuje się jako projekcja realnego zagrożenia. W przeciwieństwie do kanonicznych dystopii, większość badanych polskich wizji ma niekanoniczne – pozytywne – zakończenie, oferując nadzieję na odparcie totalitaryzmu.