http://hdl.handle.net/11089/59374 2026-09-23T02:44:59Z http://hdl.handle.net/11089/59391 Krzywda bez szkody (1726) Karola Piotra Sawickiego. Rekonesans Prabucki, Krzysztof The main focus of this study is to present the work of a little-known author Karol Piotr Sawicki SJ (1661–1733) and to place his collection in the context of late Baroque emblematics. The Jesuit is the author of an emblematic cycle entitled Krzywda bez szkody (1726), which is an extensive series of emblems, written on commission for Hetman Stanisław Mateusz Rzewuski (1662–1728). The essence of the issue addressed is an attempt to show the author’s individual artistic skills, an analysis of the semantics of the cycle’s construction, and the placement of this work in the context of genological research (emblems, stemma, impresa), especially with regard to reflections on the boundary between word and image. Krzywda bez szkody was, as can be assumed, developed on the basis of an existing graphic model. The figure of the typographer (Ignacy Herlacher) who probably contributed to the creation of the collection has been identified. In constructing his panegyric narrative, the author sometimes refers to the universal meaning of the image of a horseshoe outside the heraldic context. Attention was also drawn to the presence of conceptual mechanisms in the Jesuit’s cycle.; Głównym przedmiotem refleksji niniejszego opracowania jest prezentacja twórczości mało znanego autora Karola Piotra Sawickiego SJ (1661–1733) oraz umieszczenie jego zbioru w kontekście późnobarokowej emblematyki. Jezuita jest autorem cyklu zatytułowanego Krzywda bez szkody (1726), napisanego na zamówienie hetmana Stanisława Mateusza Rzewuskiego (1662–1728). Istotą podjętego zagadnienia jest próba ukazania indywidualnych umiejętności artystycznych autora, analiza semantyki konstrukcji cyklu oraz osadzenie tego dzieła w kontekście badań genologicznych (emblematy, stemmaty, impresy), zwłaszcza w odniesieniu do refleksji nad granicą między słowem a obrazem. Krzywda bez szkody została – jak można przypuszczać – opracowana na podstawie już istniejącego wzoru graficznego. Wskazano postać typografa (Ignacego Herlachera), który prawdopodobnie przyczynił się do powstania zbioru. Autor, konstruując narrację panegiryczną, odnosi się niekiedy do uniwersalnego znaczenia obrazu podkowy poza kontekstem heraldycznym. Zwrócono również uwagę na obecność w cyklu emblematów mechanizmów konceptualnych. 2026-09-21T00:00:00Z http://hdl.handle.net/11089/59392 Samotności Autora, czyli samotność jako warunek zaistnienia procesu twórczego Skowroński, Rafał The article reflects on the importance of the phenomenon of solitude for the creative process and reviews literary works and artistic biographies in search for the the experience of loneliness. The starting point is a reflection on linguistic definitions of the phenomenon and attempts to categorize variants of loneliness and the interdisciplinary nature of the phenomenon in monoseology (the science of loneliness). In the second half of the article an attempt is made to create a model of the presence of solitude in the creative process in relation to Nikolai Berdyaev’s logical model of loneliness and previously categorized types of loneliness. The first goal of the article is to distinguish different types of loneliness affecting artists and the role of this phenomenon in the creative process; the second goal is to outline the background of the essence of the experience of loneliness; the third goal is to point out the connection between the conscious experience of loneliness and autothematism.; Artykuł zawiera rozważania o znaczeniu zjawiska samotności dla procesu twórczego oraz przegląd utworów literackich i biografii artystycznych pod kątem obecności doświadczenia samotności. Punkt wyjścia stanowią refleksje nad językoznawczymi definicjami zjawiska i próbami kategoryzacji wariantów samotności i interdyscyplinarności zjawiska w monoseologii (nauce o samotności). W drugiej połowie artykułu podjęta została próba stworzenia modelu obecności samotności w procesie twórczym w odniesieniu do logicznego modelu samotności Mikołaja Bierdiajewa i wcześniej skategoryzowanych typów samotności. Pierwszym celem artykułu jest wyróżnienie różnych rodzajów samotności dotykających artystów i roli tego fenomenu w procesie twórczym; celem drugim – zarysowanie tła istoty doświadczenia samotności; trzecim celem – wskazanie powiązania uświadomionego doświadczenia samotności i zabiegów autotematycznych. 2026-09-21T00:00:00Z http://hdl.handle.net/11089/59386 Naturalizm w późnych powieściach Zygmunta Kaczkowskiego Mazurkiewicz, Filip The text examines Zygmunt Kaczkowski’s late novels against the background of his controversial biography and the Polish debate on naturalism. After being accused in 1866 of acting as an Austrian agent and forced into exile, Kaczkowski withdrew from literary life for over a decade. He returned in the late 1870s, writing in a period dominated by positivism. The analysis focuses on the contemporary novels Count Rak and Zaklika, which intervene directly in discussions of naturalism. For Kaczkowski, naturalism represents a materialistic worldview denying spirituality, morality, and patriotic ideals. In Count Rak, the title character embodies radical materialism, Darwinian struggle, and cosmic determinism, leading to nihilism and moral desolation. Zaklika presents a similarly critical vision through one-dimensional characters and overtly ideological narration. Although these novels are artistically unsuccessful, they are significant as expressions of Kaczkowski’s resistance to secular modernity and as attempts to confront his political past, personal guilt, and growing alienation from contemporary readers.; Autor artykułu analizuje późną twórczość Zygmunta Kaczkowskiego w kontekście jego skomplikowanej biografii politycznej i literackiej oraz debaty o naturalizmie. Punktem wyjścia jest rok 1866, gdy po oskarżeniach o agenturalną działalność na rzecz Cesarstwa Austriackiego Kaczkowski zostaje skazany na emigrację. Po długiej przerwie, już w realiach ugruntowanego pozytywizmu (w latach 70. i 80. XIX wieku) wraca do pisania. Autor skupia się na powieściach współczesnych Graf Rak i Zaklika, które wpisują się w polemikę z naturalizmem. Kaczkowski pojmuje naturalizm jako materialistyczny światopogląd negujący duchowość, moralność i patriotyzm. W Grafie Raku tytułowa postać uosabia skrajny materializm i darwinistyczną wizję świata, prowadzącą do nihilizmu i przemocy. Zaklika rozwija podobną krytykę poprzez schematyczne postacie i tendencyjną fabułę. Choć powieści te są artystycznie słabe, to stanowią ważne świadectwo ideowych lęków autora, jego sprzeciwu wobec sekularyzacji i prób przepracowania własnej winy oraz marginalizacji w życiu literackim. 2026-09-21T00:00:00Z http://hdl.handle.net/11089/59390 Leopolda Tyrmanda mechanizmy reprodukowania „duszy miasta” w słowie Ścibisz, Martyna In his essay Lesseps życzliwy Warszawie, Leopold Tyrmand proposed the figure of the “spirit of the city”. As he himself claimed, this category can be reproduced in song, painting, and, most importantly in the case of a writer, in writing. This invites a close examination of the representations of real urban space present in his texts – including Dziennik 1954, essays published in “Tygodnik Powszechny” and “Przekrój”, as well as the novels Zły and Życie towarzyskie i uczuciowe – and an exploration, at least in part, of the mechanisms through which the would-be architect evokes the “spirit of the city”. The study is informed by Ben Anderson’s concept of affective atmosphere and supplemented by references to Elżbieta Rybicka’s geopoetics, Aleksandra Wójtowicz’s architectural literary studies, and research in architectural theory. This perspective allows to understand how the experience of “being” in space and the imagination of the homo architectonicus permeated Tyrmand’s language. At the same time, it aligns with current scholarly approaches while extending them to include Tyrmand’s work, which has so far been marginally considered in this context.; W felietonie Lesseps życzliwy Warszawie Leopold Tyrmand zaproponował figurę „duszy miasta”. Jak sam twierdził, kategoria ta może być reprodukowana w piosence, obrazie, a co szczególnie istotne w przypadku pisarza – w piśmie. Celem artykułu jest przyjrzenie się obecnym w jego tekstach – między innymi Dzienniku 1954, felietonach publikowanych na łamach „Tygodnika Powszechnego” i „Przekroju”, a także powieściach Zły oraz Życie towarzyskie i uczuciowe – przedstawieniom przestrzeni istniejącej naprawdę i rozpoznanie, przynajmniej części, mechanizmów, dzięki którym niedoszły architekt ewokuje „duszę miasta” w słowie. Podejście badawcze inspirowane jest kategorią atmosfery afektywnej Bena Andersona i uzupełnione odwołaniami do geopoetyki Elżbiety Rybickiej, literaturoznawstwa architektonicznego Aleksandry Wójtowicz oraz badań z zakresu teorii architektury. Taka perspektywa pozwala zrozumieć, jak przeżywanie „bycia” w przestrzeni oraz wyobraźnia homo architectonicusa przeniknęły do języka Tyrmanda. Jednocześnie wpisuje się w najnowsze orientacje badawcze i poszerza je o, dotąd marginalnie rozpatrywaną w tym kontekście, twórczość pisarza. 2026-09-21T00:00:00Z